दीपकम् · कक्षा ६ · द्वादशः पाठः
त्वम् आपणं गच्छ
बाज़ार-संवाद पाठस्य सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण समाधानानि — लोट्-लकार (आज्ञार्थक क्रिया) व्याकरणेन सह। (चित्ररहितम्)
लोट् लकारः
आज्ञा/प्रार्थना
त्रिषु पुरुषेषु
विराम-चिह्नानि
संवादःIntext
लोट्लकारपठ् धातुः
प्रश्न १
प्रश्न २
प्रश्न ३
प्रश्न ४
प्रश्न ५
प्रश्न ६
प्रश्न ७
प्रश्न ८
प्रश्न ९
योग्यताविस्तरः
परियोजना
Intext · Page 121–122
संवादः — राकेशः विपणिं गच्छति (सार-रूपेण)
माता अम्बा राकेश को बाज़ार भेजती है सामान की सूची के साथ। दुकानदार (आपणिकः) सामान तौलकर देता है और हिसाब बताता है — मूँग आधा किलो, गुड़ १ किलो, सरसों पाव किलो, चीनी १ किलो, दाल १ किलो — कुल ४६० रुपये। फिर एक पेन (२०) व एक चॉकलेट (१०) जोड़कर कुल ४९० रुपये होते हैं। राकेश ५०० रुपये देता है, दुकानदार १० रुपये वापस लौटाता है।
अम्बा:राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ।
राकेशः:आम् अम्ब! कथय किं कार्यं करवाणि?
अम्बा:अद्य तव तातः कार्यालयात् विलम्बेन आगमिष्यति। त्वम् आपणं गच्छ। वस्तूनि आनय। वस्तूनां नामावली अपि अत्र अस्ति।
राकेशः:अस्तु। स्यूतं ददातु। वस्तूनां नामावलीम् अहं स्वीकरोमि।
अम्बा:स्वीकुरु। धनम् अपि नय।
राकेशः:अम्ब! इतोऽपि एकं वस्तु स्वीकरवाणि?
अम्बा:चाकलेहम् इच्छति खलु वत्स! जानातु, अधिकं चाकलेह-खादनं स्वास्थ्याय हानिकरं भवति।
राकेशः:केवलम् अद्य एव स्वीकरोमि।
अम्बा:अस्तु। मार्गे यानानां गतिं पश्यतु। अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु।
Intext · Page 124
लोट्लकारः — नियमः एवं पठ्-धातु-रूपाणि
नियमः जो क्रियापद आज्ञा (आदेश) या प्रार्थना का अर्थ देते हैं, वे लोट्लकार में होते हैं। लोट्लकार क्रिया के भाव (Mood) को सूचित करता है।
| पठ् - धातुः (लोट्लकारः) | |||
|---|---|---|---|
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | |
| प्रथमपुरुषः | पठतु | पठताम् | पठन्तु |
| मध्यमपुरुषः | पठ | पठतम् | पठत |
| उत्तमपुरुषः | पठानि | पठाव | पठाम |
Exercise · प्रश्न १
दत्तानि रूपाणि दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
| लिख् - धातुः | ||
|---|---|---|
| लिखतु | लिखताम् | लिखन्तु |
| लिख | लिखतम् | लिखत |
| लिखानि | लिखाव | लिखाम |
| क्रीड् - धातुः | ||
|---|---|---|
| क्रीडतु | क्रीडताम् | क्रीडन्तु |
| क्रीड | क्रीडतम् | क्रीडत |
| क्रीडानि | क्रीडाव | क्रीडाम |
Exercise · प्रश्न २
सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु
(क) काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी। देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः॥ → वर्षतु, सन्तु
(ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥ → भवन्तु, सन्तु, पश्यन्तु
(ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः। पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः॥ → सन्तु (द्विवारम्)
(घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु। लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्। अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा। न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥ → निन्दन्तु, स्तुवन्तु, समाविशतु, गच्छतु, मरणम्+अस्तु
↑ प्रश्न १ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ३
उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु
वर्तमानकाल (लट्) → लोट्लकार
पठति (यथा)पठतु
खादतिखादतु
क्रीडामिक्रीडानि
पश्यसिपश्य
हसतिहसतु
नयसिनय
नृत्यतिनृत्यतु
गच्छामिगच्छानि
Exercise · प्रश्न ४
उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु
उत्तिष्ठतु (यथा)उत्तिष्ठन्तु
खादतुखादन्तु
आगच्छतुआगच्छन्तु
पठानिपठाम
उपविशतुउपविशन्तु
पततुपतन्तु
गच्छगच्छत
Exercise · प्रश्न ५
वार्षिकोत्सव-वाक्यानि सूचनारूपेण (लोट्) पुनः लिखन्तु
यथा — दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति। → दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु।
(क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति। → प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतु।
(ख) बालिकाः नृत्यन्ति। → बालिकाः नृत्यन्तु।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ। → यूयम् आसन्दान् स्थापयत।
(घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति। → छात्रनायकः स्वागतं करोतु।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति। → मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति। → संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतु।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति। → कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु।
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ६
पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः अनुच्छेदस्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
पेटिका: शृण्वन्तु, गच्छन्तु, लिखन्तु, पठन्तु, पृच्छन्तु, कुर्वन्तु, वदन्तु, उत्तिष्ठन्तु, उपविशन्तु, अभिवादयन्तु
यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे उत्तिष्ठन्तु। उपचारवाक्येन तम् अभिवादयन्तु। यदा सः वदति तदा एव सर्वे उपविशन्तु। तस्य सूचनानुसारं पाठं पठन्तु। गृहपाठं लिखन्तु। परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु। प्रश्नस्य उत्तरं वदन्तु। संशयं पृच्छन्तु। तस्य उपदेशं शृण्वन्तु। बहिः मा गच्छन्तु।
Exercise · प्रश्न ७
मार्ग-सूचना-चिह्नानां वाक्यानि पट्टिकापदैः पूरयन्तु
पेटिका: तिष्ठ, प्रतीक्षस्व, वामतः गच्छ, दक्षिणतः गच्छ, यानं मा स्थापय, पदयात्रिकाः! गच्छ, अग्रे विद्यालयः
← बायाँ मुड़ें
वामतः गच्छ
दायाँ मुड़ें →
दक्षिणतः गच्छ
▲ स्कूल चेतावनी
अग्रे विद्यालयः
⛔ पैदल यात्री
पदयात्रिकाः! गच्छ
🔴 लाल बत्ती
तिष्ठ
🟡 पीली बत्ती
प्रतीक्षस्व
🟢 हरी बत्ती
गच्छ
🅿️ नो-पार्किंग
यानं मा स्थापय
Exercise · प्रश्न ८
धातोः लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु
यथा — छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु। (उत्+तिष्ठ्)
(क) अम्ब! अहं क्रीडार्थं गच्छानि। (गच्छ्)
(ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं गायाम। (गाय्)
(ग) ज्वरः अस्ति। पुत्र! वृष्टौ न क्रीड। (क्रीड्)
(घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् आनयतु। (आ+नय्)
(ङ) आर्ये! अहम् अन्तः प्रविशानि। (प्रविश्)
(च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं वद। (वद्)
(छ) यूयं शीघ्रं नगरम् आगच्छत। (आ+गच्छ्)
(ज) तात! वयं कदा चलचित्रं पश्याम? (पश्य्)
↑ प्रश्न ७ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ९
चिह्नानि (? ! । ,) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु
यथा — राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ।
(क) पुत्र! किं करोषि? (सम्बोधन + प्रश्न)
(ख) कः श्लोकं वदति? (प्रश्न)
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु। (आज्ञा-वाक्य, पूर्ण विराम)
(घ) आचार्यः कदा आगच्छति? (प्रश्न)
(ङ) अहो! रमणीयः पर्वतः। (आश्चर्य-सूचक)
↑ प्रश्न ८ गच्छतु
Intext · Page 123–124
शब्दार्थाः — Vocabulary Reference
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| स्यूतम् | प्रसेवम् | थैला | Bag |
| नामावली | नामसूचिः | सूची | List |
| आपणम् | वस्तु-विक्रय-केन्द्रम् | बाजार को | Market |
| आनय | आहर | लाओ | (You) Bring |
| नय | गृहाण | ले जाओ | (You) Take away |
| चाकलेहः | चाकलेहः | चॉकलेट | Chocolate |
| यानानाम् | वाहनानाम् | गाड़ियों की | Of vehicles |
| गतिम् | गमनम् | चलना | Movement |
| मुद्गः | धान्यविशेषः | मूँग | Green Gram |
| शर्करा | सिता | चीनी | Sugar |
| गुडः | इक्षुसारः | गुड़ | Jaggery |
| द्विदलम् | द्विदलम् | दाल | Pulses |
| सर्षपः | सर्षपः | सरसों | Mustard seeds |
| अवशिष्टम् | शेषभागः | बाकी | Remaining |
| विपणिम् | आपण-वीथिम् | बाज़ार | Market |
योग्यताविस्तरः
गीतम्, लोट्लकार-चिह्नानि
१. कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम् (गीतम्)
मा कुरु दर्पं, मा कुरु गर्वं मा भव मानी, मानय सर्वम्।
मा भज दैन्यं, मा भज शोकं मुदितमना भव, मोदय लोकम्॥
तनयं पाठय, तनयां पाठय शिक्षय सुगुणं, दुर्गुणं वारय।
कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम् अपनय भारं, त्यज अपकारम्॥
मा वद मिथ्या, मा वद व्यर्थं न चल कुमार्गे, न कुरु अनर्थम्।
पाहि अनाथं, पालय दीनं लालय जननी-जनक-विहीनम्॥
मा पिब मादकवस्तु अपेयम् मा भज दुर्व्यसनं परिहेयम्।
मा नय क्षणमपि व्यर्थं समयं कुरु सकलं निजकार्यं सभयम्॥
मा भज दैन्यं, मा भज शोकं मुदितमना भव, मोदय लोकम्॥
तनयं पाठय, तनयां पाठय शिक्षय सुगुणं, दुर्गुणं वारय।
कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम् अपनय भारं, त्यज अपकारम्॥
मा वद मिथ्या, मा वद व्यर्थं न चल कुमार्गे, न कुरु अनर्थम्।
पाहि अनाथं, पालय दीनं लालय जननी-जनक-विहीनम्॥
मा पिब मादकवस्तु अपेयम् मा भज दुर्व्यसनं परिहेयम्।
मा नय क्षणमपि व्यर्थं समयं कुरु सकलं निजकार्यं सभयम्॥
— वासुदेवद्विवेदी शास्त्री
२. लोट्लकार-क्रियापदस्य चिह्नानि (सन्दर्भार्थम्)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अतु | अताम् | अन्तु |
| मध्यमपुरुषः | अ | अतम् | अत |
| उत्तमपुरुषः | आनि | आव | आम |
परियोजनाकार्यम्
मार्गदर्शनम्
निर्देशाः एवं सहायता
- लोट्लकार-क्रियापद-संग्रहः: पुस्तक से लोट्लकार के क्रियापद (जैसे गच्छतु, आनय, स्वीकुरु, पश्यतु आदि) छाँटकर एक सूची बनाइए।
- माता के आदेश (५ वाक्य): घर में माता आपको "क्या-क्या करने" को कहती हैं, इसे लोट्लकार में पाँच वाक्यों में लिखिए। उदाहरणार्थ:
१. पुत्र! प्रातः शीघ्रं उत्तिष्ठतु।
२. भोजनात् पूर्वं हस्तौ प्रक्षालय।
३. गृहपाठं समये लिख।
४. जलं पिब, स्वस्थः भव।
५. सायं शीघ्रं गृहम् आगच्छ।