WHATSAPP Welcome to Edugrown – Your Learning Partner
← Back to Study Content
Quick revision notes

त्रयोदशः अतिरिक्तः अध्ययनम्: वर्णमात्रा-परिचयः (Varṇamātrā-Paricayaḥ) Notes with Hindi Explanation Class 7th Sanskrit (दीपकम्)

Class 7 · Sanskrit (दीपकम्) · Appendix : वर्णमात्रा-परिचयः (Varṇamātrā-Paricayaḥ) · All Board · All Medium · 1 views

Ye material inke liye bhi hai: All Board BIHAR BOARD CBSE CHHATTISGARH BOARD JHARKHAND BOARD MP BOARD NIOS RAJASTHAN BOARD UP BOARD All Medium ENGLISH HINDI
🔤 वर्णमात्रा — परिचय
Matra table showing hrasva dirgha and pluta svaras
✏️ स्वरों की तीन मात्राएँ — ह्रस्व, दीर्घ, प्लुत
श्रद्धा — अध्यापक-महोदय ! षष्ठ-कक्षायाः पाठ्यपुस्तके वर्णमालायाः पाठे हम दो मात्रे दृष्टवन्तः — ह्रस्वः (एकमात्रः) और दीर्घः (द्विमात्रः) । परन्तु पाठस्य अन्ते तृतीया मात्रा — प्लुतः (त्रिमात्रः) — अपि दर्शिता। कः एषः ?
🔵 हिन्दी/अर्थ: श्रद्धा (छात्रा): सर! हमने 6वीं क्लास की पुस्तक में वर्णमाला के पाठ में दो मात्राएँ देखी थीं — ह्रस्व (1 मात्रा) और दीर्घ (2 मात्रा)। लेकिन पाठ के अंत में तीसरी मात्रा — प्लुत (3 मात्रा) — भी दिखाई है। यह क्या है?
💡 श्रद्धा पिछली कक्षा से जुड़ा एक अच्छा प्रश्न पूछ रही है।
अध्यापकः — संस्कृत-भाषायां वस्तुतः सर्वेषां स्वराणां त्रिमात्रः अपि कश्चिद् उपभेदः भवति ।
🔵 हिन्दी/अर्थ: अध्यापक: संस्कृत भाषा में वास्तव में सभी स्वरों की तीन मात्राएँ होती हैं।
💡 केवल संस्कृत में यह विशेषता है। अन्य भाषाओं में प्रायः दो ही मात्राएँ होती हैं।
📊 तीन मात्राएँ — सरल तालिका

🔢 मात्राओं की परिभाषा:

मात्रानामकालावधिउदाहरण
१ मात्राह्रस्वःअल्पकालिकः (Short)अ, इ, उ, ऋ, ऌ
२ मात्रादीर्घःलम्बकालिकः (Long)आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ
३ मात्राप्लुतःअतिलम्बकालिकः (Extra Long)अ३, इ३, उ३, हे३, ओ३म्
½ मात्राअर्धमात्रःव्यञ्जन की मात्राक्, त्, म्, ग् आदि
🔊 प्लुत स्वर — कब उपयोग?
संस्कृत-भाषायां प्लुत-स्वराणां प्रयोगः प्रायः द्वयोः सन्दर्भयोः अधिकं भवति — (क) यदा दूरात् कम् अपि आह्वयामः (ख) वेद-मन्त्रस्य प्रारम्भे ओङ्कारस्य उच्चारणे ।
🔵 हिन्दी/अर्थ: संस्कृत में प्लुत स्वर का उपयोग मुख्यतः दो जगह होता है — (क) जब दूर से किसी को बुलाते हैं (ख) वेद-मन्त्र के प्रारम्भ में ओंकार का उच्चारण करते समय।
💡 प्लुत = लंबा खींचकर बोलना। जैसे दूर से किसी को बुलाते हैं — 'रा---म!'

📢 दूर से बुलाना

हे३ राम !
(राम को दूर से बुलाना)

अत्र आगच्छ कुमार३ !
(ओ कुमार! यहाँ आओ)

🕉️ वेद-मन्त्र में

ओ३म् – भूर्भुवः स्वः...
(गायत्री महामन्त्र)

ओ३म् – सङ्गच्छध्वम्...
(सङ्गठन मन्त्र)

📜 मुख्य श्लोक — मात्रा परिभाषा
एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः द्विमात्रो दीर्घ उच्यते ।
त्रिमात्रश्च प्लुतो ज्ञेयः व्यञ्जनं चार्धमात्रिकम् ।।
एकमात्रा = ह्रस्व | दो मात्रा = दीर्घ | तीन मात्रा = प्लुत | व्यञ्जन = अर्धमात्रा
याज्ञवल्क्य-शिक्षा का यह श्लोक मात्राओं की सम्पूर्ण परिभाषा देता है।
पदच्छेदः — एकमात्रः भवेत् ह्रस्वः | द्विमात्रः दीर्घः उच्यते | त्रिमात्रः च प्लुतः ज्ञेयः | व्यञ्जनम् च अर्धमात्रिकम् ।
🔵 हिन्दी/अर्थ: शब्द विभाजन: एक मात्रा वाला = ह्रस्व। दो मात्रा वाला = दीर्घ (यह कहा जाता है)। तीन मात्रा वाला = प्लुत (जानना चाहिए)। व्यञ्जन = आधी मात्रा वाला।
💡 यह श्लोक सभी मात्राओं की सटीक परिभाषा देता है।
🐓 पशु-पक्षियों की ध्वनि से समझें
Rooster crowing and students imitating with three types of sounds
✏️ कुक्कुट (मुर्गे) की आवाज से तीन मात्राएँ समझाना
अध्यापकः — कुक्कुटः (मुर्गा) प्रातः कथं रौति ?
सर्वे छात्राः — कु-कु-कू-कु३ !
अध्यापकः — यहाँ तीन प्रकार की ध्वनियाँ हैं:
(१) 'कु' — अल्पकालिकः = एकमात्रः (ह्रस्व)
(२) 'कू' — लम्बकालिकः = द्विमात्रः (दीर्घ)
(३) 'कु३' — अतिलम्बकालिकः = त्रिमात्रः (प्लुत)
🔵 हिन्दी/अर्थ: अध्यापक: मुर्गा (कुक्कुट) सुबह कैसे बोलता है?
सभी छात्र: कु-कु-कू-कु-उ-उ-उ!
अध्यापक: यहाँ तीन प्रकार की आवाजें हैं:
(१) 'कु' — छोटी (= ह्रस्व/एक मात्रा)
(२) 'कू' — लम्बी (= दीर्घ/दो मात्रा)
(३) 'कु३' — बहुत लम्बी (= प्लुत/तीन मात्रा)
💡 मुर्गे की बाँग से तीनों मात्राओं का जीवंत उदाहरण!
Birds and animals chart showing their sounds as matra examples
✏️ पशु-पक्षियों की ध्वनि और मात्राएँ
चाषः (नीलकण्ठ पक्षी) — एकमात्रकालं ध्वनिं करोति → ह्रस्व स्वर
वायसः (काक/कौआ) — द्विमात्रकालं ध्वनिं करोति → दीर्घ स्वर
शिखी (मयूर/मोर) — त्रिमात्रकालं ध्वनिं करोति → प्लुत स्वर
नकुलः (नेवला) — अर्धमात्रकालं ध्वनिं करोति → व्यञ्जन
🔵 हिन्दी/अर्थ: नीलकण्ठ → छोटी आवाज (ह्रस्व) | कौआ → लम्बी आवाज (दीर्घ) | मोर → बहुत लम्बी आवाज (प्लुत) | नेवला → आधी आवाज (व्यञ्जन/अर्धमात्रा)
💡 पाणिनीय-शिक्षा का प्रसिद्ध श्लोक इन चारों प्राणियों की आवाज से मात्राएँ सिखाता है।
🔢 मात्रा-गणना — कैसे करें?

📐 नियम:

  • व्यञ्जन (क्, त्, म् आदि) = ½ मात्रा
  • ह्रस्व स्वर (अ, इ, उ) = 1 मात्रा
  • दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) = 2 मात्रा
  • प्लुत स्वर (अ३, इ३, उ३) = 3 मात्रा
  • अनुस्वार (ं) = ½ मात्रा | विसर्ग (:) = ½ मात्रा

✅ उदाहरण: रामः

र् = ½
+ आ = 2
+ म् = ½
+ अ = 1
+ : = ½
= 4½ मात्राः

✅ उदाहरण: सीता

स् = ½
+ ई = 2
+ त् = ½
+ आ = 2
= 5 मात्राः

✅ हे३ राम!

ह् = ½
+ ए३ = 3
= 3½ मात्राः

ओ३म् = 3 + ½ =

✅ हनूमान्

ह् = ½, अ = 1, न् = ½
ऊ = 2, म् = ½, आ = 2, न् = ½
= 7 मात्राः

💡 मात्राओं का महत्व
मात्रा-गणनायाः उपयोगः वर्णानां शब्दानां च सम्यग् रीत्या उच्चारणे तथा च श्लोक-रचनायां महत्त्वपूर्णः भवति ।
🔵 हिन्दी/अर्थ: मात्रा-गणना का उपयोग वर्णों और शब्दों के सही उच्चारण में तथा श्लोक-रचना में बहुत महत्वपूर्ण होता है।
💡 श्लोक बनाते समय हर पंक्ति में निश्चित मात्राएँ होनी चाहिए — तभी वह छन्दोबद्ध होता है।
⚡ Quick Summary
  • ह्रस्व (1 मात्रा): अ इ उ ऋ ऌ
  • दीर्घ (2 मात्रा): आ ई ऊ ए ऐ ओ औ
  • प्लुत (3 मात्रा): दूर से बुलाने में / ओ३म् में
  • व्यञ्जन (½ मात्रा): सभी व्यञ्जन
  • मोर → प्लुत | कौआ → दीर्घ | नीलकण्ठ → ह्रस्व | नेवला → अर्धमात्रा
📚 @edugrown | दीपकम् | कक्षा ७

💬 Comments & Doubts

💭

Abhi tak koi comment nahi

Sabse pehle comment karne wale bano!

Apna comment likhein

Doubt ho ya suggestion — kuch bhi poochh sakte hain. Login zaroori nahi hai.

23 − 7 =

Ye sirf ye confirm karne ke liye hai ki aap robot nahi hain.

Comment publish hone se pehle admin check karta hai.

🔔 Email Updates Lein

Naya content aate hi email par pata chal jayega. Sirf wahi sections chunein jo chahiye.

🔒 Content copy nahi kar sakte