WHATSAPP Welcome to Edugrown – Your Learning Partner
← Back to Study Content
Quick revision notes

Chapter-4 चतुर्थः पाठः – न खलु वयस्तेजसो हेतुः (Na Khalu Vayastejaso Hetuh) Quick Revision Notes | Class 9th Sanskrit (Sharada) Summary

Class 9 · Sanskrit (Sharda) · All Board · ENGLISH · 8 views

Ye material inke liye bhi hai: All Board BIHAR BOARD CBSE CHHATTISGARH BOARD JHARKHAND BOARD MP BOARD NIOS RAJASTHAN BOARD UP BOARD
✏️ हस्तलिखित नोट्स · संस्कृत शारदा · कक्षा ९
पाठ ४

न खलु वयस्तेजसो हेतुः

(Na Khalu Vayastejaso Hetuḥ)
विषय: बाल क्रांतिवीर खुदीराम बोस का जीवन-चरित्र
विधा: जीवनी नायक: खुदीराम बोस जन्म: १८८९ · बलिदान: ११ अगस्त १९०८

🪶 परिचय

यह पाठ बाल क्रांतिवीर खुदीराम बोस के प्रेरक जीवन-चरित्र पर आधारित है। शीर्षक का अर्थ है — 'आयु तेज (वीरता) का कारण नहीं होती', अर्थात वीरता व साहस के लिए उम्र मायने नहीं रखती।

📖 पूरा सारांश

खुदीराम का जन्म सन् १८८९ में बंगाल के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी गाँव में हुआ था; पिता त्रैलोक्यनाथ व माता लक्ष्मीप्रिया देवी थे। बचपन में ही माता-पिता का देहांत हो जाने पर बड़ी बहन अपरूपा देवी ने उनका पालन-पोषण किया। बचपन से असाधारण स्वभाव के खुदीराम देशवासियों पर हो रहे अंग्रेजी अत्याचार देखकर व्यथित रहते थे। सन् १९०५ में तत्कालीन वायसराय कर्जन द्वारा बंगाल-विभाजन किए जाने पर पूरे देश में 'बंगभंग आन्दोलन' नामक जनआन्दोलन उठ खड़ा हुआ। मात्र पन्द्रह वर्ष की आयु में ही खुदीराम इस आन्दोलन में कूद पड़े और नवमीं कक्षा भी पूरी नहीं कर सके, क्योंकि उनका सम्पूर्ण जीवन राष्ट्र को समर्पित हो गया था। वे बालकों का संगठन बनाकर पदयात्राएँ आयोजित करते, देशभक्ति के गीत गवाते और जनजागरण के पर्चे बाँटते थे। क्रांतिकारी सत्येन्द्रनाथ से मिलकर उन्होंने व मित्र प्रफुल्ल चाकी ने आठ महीने का गुप्त प्रशिक्षण प्राप्त किया — शरीर वज्र समान दृढ़, बुद्धि तलवार समान तीक्ष्ण और मन गंगाजल समान निर्मल होना चाहिए, यह शिक्षा उन्हें दी गई। कलकत्ता के अत्याचारी अंग्रेज न्यायाधीश किंग्ज़फ़ोर्ड को दण्डित करने का उत्तरदायित्व दोनों मित्रों ने लिया। २८ अप्रैल १९०८ को उन्होंने किंग्ज़फ़ोर्ड की समझी गई बग्घी पर बम फेंका, परन्तु दुर्भाग्यवश उसमें किंग्ज़फ़ोर्ड नहीं अपितु केनेडी की पत्नी व पुत्री सवार थीं, जिनकी मृत्यु हो गई जबकि किंग्ज़फ़ोर्ड बच गया। भागते समय प्रफुल्ल चाकी ने पुलिस के हाथ आने से पहले स्वयं को गोली मारकर बलिदान दे दिया, जबकि खुदीराम पकड़े गए। न्यायालय में हर प्रश्न का उनका एक ही उत्तर था — 'वन्दे मातरम्'। ११ अगस्त १९०८ को मात्र अठारह वर्ष की आयु में उन्हें फाँसी की सज़ा सुनाई गई; फाँसी के समय भी उनके मुख पर भय या दुःख नहीं अपितु प्रसन्नता, शांति व तेज था, जिसे देखकर अंग्रेज अधिकारी भी चकित रह गए। हँसते-हँसते वन्दे मातरम् कहते हुए वे अमर हुतात्मा बन गए।

🖍️ महत्वपूर्ण बिंदु

  • जन्म: १८८९, मेदिनीपुर (बंगाल); बचपन में ही माता-पिता का देहांत, बहन अपरूपा देवी द्वारा पालन
  • १९०५ में बंगाल-विभाजन → 'बंगभंग आन्दोलन' में भागीदारी — आयु मात्र १५ वर्ष
  • सत्येन्द्रनाथ से क्रांति-प्रशिक्षण — शरीर वज्र समान, बुद्धि तीक्ष्ण, मन निर्मल
  • मित्र प्रफुल्ल चाकी संग किंग्ज़फ़ोर्ड-वध की योजना (२८ अप्रैल १९०८)
  • बम धमाके में भूलवश केनेडी की पत्नी-पुत्री की मृत्यु; प्रफुल्ल का आत्मबलिदान
  • मुकदमे में खुदीराम का हर उत्तर — केवल 'वन्दे मातरम्'
  • ११ अगस्त १९०८: १८ वर्ष की आयु में फाँसी — निर्भीक, प्रसन्न व शांत मुख
  • शीर्षक का सन्देश: वीरता के लिए आयु कभी बाधा नहीं बनती

📜 प्रमुख सूक्तियाँ / श्लोक

यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि ।— खुदीराम की प्रतिज्ञा
क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् ।— सत्येन्द्रनाथ का उपदेश

💡 सीख / निष्कर्ष

सच्ची देशभक्ति और साहस आयु के मोहताज नहीं होते — छोटी उम्र में भी असाधारण साहस व बलिदान संभव है।


💬 Comments & Doubts

💭

Abhi tak koi comment nahi

Sabse pehle comment karne wale bano!

Apna comment likhein

Doubt ho ya suggestion — kuch bhi poochh sakte hain. Login zaroori nahi hai.

27 − 6 =

Ye sirf ye confirm karne ke liye hai ki aap robot nahi hain.

Comment publish hone se pehle admin check karta hai.

🔔 Email Updates Lein

Naya content aate hi email par pata chal jayega. Sirf wahi sections chunein jo chahiye.

🔒 Content copy nahi kar sakte